Մաս 2. Շրջանառության հարկը 2025-ից՝ հաշվարկ և փաստաթղթավորում
- 21.03.2026
- Posted by: admin
- Categories: Հարկեր, Օրենսդրական
Նշում․ Այս նյութը ընդհանուր տեղեկատվական բնույթ ունի և չի հանդիսանում անհատական հարկային կամ իրավաբանական խորհրդատվություն։ Կոնկրետ իրավիճակներում անհրաժեշտ է առանձին փաստերի, գործունեության կառուցվածքի և փաստաթղթերի հիման վրա մասնագիտական գնահատում։
Դրույքաչափերի աղյուսակը, բացառությունները, շեմի կանոնները և իրավասության պայմանները ներկայացված են Մաս 1-ում։ Այս հոդվածում կենտրոնանում ենք արդեն գործնական մասի վրա՝ ինչպես է հաշվարկվում շրջանառության հարկը, որ ծախսերն են կարող նվազեցնել հարկը, ինչպես պետք է կազմակերպել առանձնացված հաշվառումը և ինչ փաստաթղթային հիմք է անհրաժեշտ հարկային ռիսկը նվազեցնելու համար։
Կարճ ամփոփում
- 2025 թվականից շրջանառության հարկի հաշվարկը բոլոր եկամուտների և գործունեությունների համար նույն տրամաբանությամբ չի իրականացվում։
- Մի շարք եկամուտների դեպքում հարկը հաշվարկվում է միայն համապատասխան դրույքաչափով, իսկ առևտրի, արտադրության, հանրային սննդի և «այլ գործունեությունից ստացվող եկամուտների» որոշ դեպքերում գործում է ավելի բարդ կառուցվածք՝ հիմնական դրույքաչափ, ծախսերի հաշվին նվազեցում, ապա նվազագույն շեմ։
- Միայն շրջանառությունն ու դրույքաչափը իմանալը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ է հասկանալ՝ տվյալ գործունեության համար կա՞ ծախսային նվազեցման իրավունք, ինչ ծախսեր կարող են համարվել նվազեցվող, ինչպես պետք է կազմակերպել առանձնացված հաշվառումը, և ինչ ռիսկ է առաջանում թերի փաստաթղթավորման դեպքում։
- Շրջանառության հարկի համակարգում ծախսերի նվազեցման մեխանիզմը ավելի սահմանափակ է, քան շահութահարկային ընդհանուր մոտեցումը, և շահութահարկի տրամաբանությունը չի կարելի ավտոմատ տեղափոխել այստեղ։
- Բազմագործունեության դեպքում ճիշտ հաշվարկը հաճախ կախված է ոչ միայն ծախսի փաստաթղթավորումից, այլ նաև դրա ճիշտ վերագրումից և, անհրաժեշտության դեպքում, տեսակարար կշռով բաշխումից։
Նախ՝ պարզեք ձեր հաշվարկման ռեժիմը
Գործնականում շրջանառության հարկի հաշվարկման տրամաբանությունը կարելի է բաժանել երկու հիմնական խմբի։ Այս բաժանումը կարևոր է, որովհետև դրանից է կախված՝ հարկը հաշվարկվում է միայն դրույքաչափով, թե կիրառվում է նաև ծախսերի հաշվին նվազեցման և նվազագույն շեմի համակցությունը։
Առաջին խումբ՝ ուղղակի դրույքաչափի կիրառում
Առաջին խմբում հարկը հաշվարկվում է ուղղակիորեն հարկման բազայի նկատմամբ համապատասխան դրույքաչափի կիրառմամբ՝ առանց ծախսերի հաշվին նվազեցման։ Այս խմբում, որպես կանոն, ներառվում են վարձակալական վճարը, տոկոսը, ռոյալթին, որոշ հատուկ եկամուտներ, ինչպես նաև ակտիվների օտարման որոշ դեպքեր։
Երկրորդ խումբ՝ հիմնական դրույքաչափ + ծախսային նվազեցում + նվազագույն շեմ
Երկրորդ խմբում հարկը հաշվարկվում է հետևյալ կառուցվածքով՝ հիմնական դրույքաչափ → ծախսային նվազեցում → նվազագույն շեմ։
Այս խմբի մեջ են մտնում առևտրական գործունեությունը, արտադրական գործունեությունը, հանրային սննդի ոլորտում իրականացվող գործունեությունը և Օրենսգրքով նախատեսված «այլ գործունեությունից ստացվող եկամուտների» համապատասխան դեպքերը։ Այդ կառուցվածքը բխում է շրջանառության հարկի հաշվարկման հատուկ կանոններից և չի տարածվում բոլոր եկամուտների վրա նույն ձևով։
Քայլ առ քայլ հաշվարկի տրամաբանությունը
Հաշվարկի ընդհանուր սխեման հետևյալն է.
- Սահմանել տվյալ հաշվետու եռամսյակի հարկման բազան՝ ըստ գործունեության կամ եկամտի տեսակի։
- Հաշվել հիմնական դրույքաչափով հաշվարկված հարկը։
- Հաշվել ծախսերի հիման վրա նվազեցվող գումարը, եթե տվյալ կատեգորիայի համար այդպիսի մեխանիզմ նախատեսված է։
- Համեմատել ստացված արդյունքը նվազագույն շեմի հետ և վճարման ենթակա հարկ ընդունել ավելի բարձր մեծությունը։
Գործնական բանաձև
Հաշվարկման տրամաբանություն
Ինչ ծախսեր կարող են նվազեցնել հարկը
Ծախսային նվազեցման մեխանիզմը չի նշանակում, որ ցանկացած կատարված ծախս կարող է նվազեցնել շրջանառության հարկը։ Գործնականում ծախսը կարող է դիտվել նվազեցվող միայն այն դեպքում, երբ միաժամանակ պահպանվում են մի քանի պայմաններ։
- հիմնավորված են օրենքով ընդունելի փաստաթղթերով,
- անմիջականորեն կապված են ապրանքների արտադրության, աշխատանքների կատարման կամ ծառայությունների մատուցման հետ,
- պատշաճ կերպով վերագրված են համապատասխան գործունեությանը,
- իսկ առևտրական գործունեության դեպքում ներառում են նաև վերավաճառքի առարկա ապրանքների սկզբնական արժեքը։
Վարչական և իրացման բնույթի ծախսերի դեպքում անհրաժեշտ է առանձին ստուգել՝ արդյոք տվյալ ծախսը տվյալ գործունեության համար տեղավորվում է օրենքով թույլատրված նվազեցման շրջանակում և հնարավոր է ապահովել դրա պատշաճ բաշխումը։ Գործնականում ճիշտ մոտեցումը հետևյալն է՝ ծախսը նախ գնահատել՝
(1) արդյոք այն փաստաթղթերով հիմնավորված է օրենքով պահանջվող հաշվարկային փաստաթղթերով,
(2) արդյոք անմիջականորեն կապված է տվյալ եկամուտ ստեղծող գործունեության հետ, և
(3) արդյոք ճիշտ է վերագրված այն գործունեությանը, որի մասով կիրառվում է նվազեցումը։
Յուրաքանչյուր ծախսից առաջ ստուգեք այս 3 հարցը
- Արդյո՞ք ծախսը անմիջական կապ ունի տվյալ եկամուտ ստեղծող գործունեության հետ։
- Արդյո՞ք առկա է ամբողջական փաստաթղթային հիմք՝ օրենքով պահանջվող հաշվարկային փաստաթղթերով։
- Արդյո՞ք ծախսը ճիշտ է վերագրվել հենց այն գործունեությանը, որի մասով կիրառվում է նվազեցումը։
Եթե այս երեք հարցերից որևէ մեկի պատասխանը հստակ չէ, ծախսը արդեն դառնում է վիճարկելի, հետևաբար նաև՝ հարկի նվազեցման տեսանկյունից ռիսկային։
Որ ծախսերը չեն նվազեցնում հարկը
Օրենսգիրքը սահմանում է նաև այն ծախսերը, որոնք շրջանառության հարկի գումարից նվազեցվող չեն համարվում։ Դրանց թվում են, մասնավորապես՝
- հիմնական միջոցների և ոչ նյութական ակտիվների ձեռքբերման, կառուցման, ստեղծման կամ մշակման ծախսերը,
- հիմնական միջոցների և ոչ նյութական ակտիվների վրա կատարվող կապիտալ և ընթացիկ ծախսերը,
- հիմնական միջոցների և ոչ նյութական ակտիվների ամորտիզացիոն մասհանումները,
- դրանց լուծարման ծախսերը,
- անհատույց ստացված ակտիվների, աշխատանքների և ծառայությունների գծով ծախսերը,
- գործուղման ծախսերը,
- ներկայացուցչական ծախսերը,
- ինչպես նաև հանրային սննդի հատուկ կարգավիճակ ունեցող վճարողների որոշ այլ ակտիվների օտարման հետ կապված այն ծախսերը, որոնք տվյալ կառուցվածքում չեն կարող նվազեցնել հարկը։
Այս ցանկի գործնական իմաստն այն է, որ շրջանառության հարկի համակարգում ծախսերի նվազեցման մեխանիզմը ավելի սահմանափակ է, քան շահութահարկային ընդհանուր մոտեցումը։ Հետևաբար, շահութահարկի հաշվառման տրամաբանությունը չի կարելի ուղղակիորեն տեղափոխել շրջանառության հարկի հաշվարկի վրա։
Առանձնացված հաշվառում և տեսակարար կշիռների մեթոդ
Եթե հարկ վճարողը միաժամանակ իրականացնում է մի քանի գործունեություն, որոնց նկատմամբ կիրառվում են տարբեր կանոններ, ապա հարկային հաշվարկի համար անհրաժեշտ է ծախսերի առանձնացված հաշվառում։ Սա հատկապես կարևոր է այն գործունեությունների համար, որոնց մասով թույլատրվում է ծախսային նվազեցում՝ առևտուր, արտադրություն, հանրային սնունդ և համապատասխան «այլ գործունեություն»։
Եթե վարչական և իրացման ծախսերի առանձնացված հաշվառում վարելը հնարավոր չէ, ապա այդ ծախսերը բաշխվում են տեսակարար կշիռների մեթոդով՝ հիմք ընդունելով համապատասխան գործունեությունների շրջանառության հարաբերակցությունը։ Կարևոր է, որ այս մեթոդը վերաբերում է հենց ընդհանուր վարչական և իրացման ծախսերի բաշխմանը և չի նշանակում, թե ցանկացած ծախս կարելի է կամայականորեն մասնատել ըստ ցանկության։
Պարզ ցուցադրական օրինակ
Ենթադրենք՝
- առևտրից շրջանառությունը՝ 12,000,000 դրամ,
- ծառայությունից շրջանառությունը՝ 8,000,000 դրամ,
- ընդհանուր վարչական ծախսը՝ 2,000,000 դրամ։
Այս դեպքում տեսակարար կշռի տրամաբանությամբ՝
- առևտրին վերագրվող բաժինը կլինի 60%՝ 1,200,000 դրամ,
- ծառայությանը վերագրվող բաժինը կլինի 40%՝ 800,000 դրամ։
Սա միայն բաշխման օրինակ է։ Վերջնական հարկային հաշվարկում անհրաժեշտ է նաև ստուգել, թե տվյալ գործունեության նկատմամբ ծախսային նվազեցման մեխանիզմն ընդհանրապես կիրառելի՞ է, թե՞ ոչ։ Տեսակարար կշռի մեթոդը ընդհանուր վարչական և իրացման ծախսերի բաշխման գործիք է, ոչ թե ցանկացած ծախսի կամայական վերաբաշխման հիմք։
Չօգտագործված նվազեցումը հաջորդ հաշվետու ժամանակաշրջան տեղափոխելը
Եթե տվյալ եռամսյակում ծախսային նվազեցումը ամբողջությամբ չի օգտագործվել, օրինակ՝ նվազագույն շեմի պատճառով կամ տվյալ եռամսյակում համապատասխան հարկման բազայի բացակայության պայմաններում, այդ չնվազեցված մասը կարող է տեղափոխվել հետագա հաշվետու ժամանակաշրջաններ՝ նույն գործունեության համապատասխան շրջանակում և նույն կանոնների պահպանմամբ։
Սա կարևոր է հատկապես այն բիզնեսների համար, որոնք ունեն սեզոնային ակտիվություն, անհամաչափ վաճառքներ կամ եռամսյակների միջև ծախսերի և եկամուտների անհավասար բաշխվածություն։ Բայց այստեղ էլ պետք է պահպանվի գործունեության տեսակների բաժանումը․ մեկ կատեգորիայի չօգտագործված նվազեցումը չի կարելի ազատորեն օգտագործել մեկ այլ կատեգորիայի նկատմամբ։
Ընդհանուր համակարգին անցնելիս չնվազեցված մասի հաշվառումը
Եթե բիզնեսը շրջանառության հարկի համակարգից անցնում է հարկման ընդհանուր համակարգ, ծախսերի գծով չնվազեցված մասը կարող է ազդեցություն ունենալ արդեն ընդհանուր համակարգում հարկային բազայի ձևավորման վրա։ Ընդհանուր գաղափարն այն է, որ անցումային դրույթների շրջանակում այդ մնացորդը կարող է որոշ դեպքերում հաշվի առնվել անցման օրն ընդգրկող հաշվետու ժամանակաշրջանի համախառն եկամտից նվազեցման շրջանակում՝ համապատասխան գործունեության համար նախատեսված հատուկ գործակիցներով։
Մասնավորապես, կիրառվում են հետևյալ չափերը՝
- առևտրի և հանրային սննդի համար՝ 10-ապատիկ,
- արտադրության համար՝ 20-ապատիկ,
- այլ գործունեության համար՝ 15-ապատիկ։
Այս հարցը պետք է գնահատել զգուշությամբ, որովհետև այն կիրառելի է միայն ընդհանուր համակարգ անցնելու կոնկրետ դեպքերում և անցումային դրույթների շրջանակում։ Այստեղ ինքնաբերաբար եզրակացություն անել չարժե՝ առանց տվյալ անցման փաստերի և հաշվառման պատմության առանձին գնահատման։
Հատուկ ռիսկային դեպք՝ 20% դրույքաչափը հանրային սննդի համար
Հանրային սննդի ոլորտում հատուկ հայտարարություն ներկայացրած շրջանառության հարկ վճարողների համար պետք է առանձին զգուշություն ցուցաբերել ոչ հիմնական եկամուտների նկատմամբ։ Օրենսգրքի տրամաբանությամբ, նման հարկ վճարողները շրջանառության հարկը հաշվարկում են միայն համապատասխանաբար հանրային սննդի և դրա հետ կապված հատուկ այլ եկամուտների համար նախատեսված դրույքաչափերով։
Գործնականում սա նշանակում է, որ «այլ եկամուտ» արտահայտությունը այստեղ չպետք է մեկնաբանել շատ լայն կամ կամայական իմաստով։ Պետք է ստուգել՝ արդյոք տվյալ եկամուտը կամ ակտիվի օտարումը իսկապես գտնվում է հանրային սննդի հատուկ կանոնի շրջանակում, թե ոչ։ Սա այն հատվածներից է, որտեղ «այլ եկամուտ» արտահայտության չափազանց լայն մեկնաբանությունը կարող է արագ հանգեցնել սխալ դասակարգման և հարկային ռիսկի։
Չորս կարճ հաշվարկային օրինակ
Ստորև բերված օրինակները ցուցադրական են և ներկայացնում են մեխանիզմը, ոչ թե կոնկրետ հարկ վճարողի անհատական դիրքորոշումը։
Օրինակ 1. Առևտուր
Օրինակ 2. Արտադրություն
Օրինակ 3. Հանրային սնունդ
Օրինակ 4. Այլ գործունեություն
Փաստաթղթավորման նվազագույն գործնական փաթեթը
Շրջանառության հարկի հաշվարկում ծախսերի պաշտպանելիությունը կախված է ոչ միայն ծախսի էությունից, այլ նաև փաստաթղթավորումից։ Գործնական նվազագույն փաթեթը սովորաբար պետք է ներառի, ըստ գործարքի բնույթի՝
- պայմանագիր կամ պատվեր, եթե գործարքի համար դա կիրառելի է,
- հաշիվ, հաշիվ-ապրանքագիր կամ այլ ընդունելի սկզբնաղբյուր փաստաթուղթ,
- վճարման ապացույց,
- աշխատանքի կամ ծառայության ընդունման փաստաթուղթ, երբ դա անհրաժեշտ է,
- աշխատավարձային և ներքին հաշվարկային փաստաթղթեր, երբ ծախսը կապված է անձնակազմի հետ,
- ներքին հաշվառման բավարար կապ տվյալ գործունեության կամ եկամտի տեսակի հետ։
Թերի, իրար հակասող կամ տնտեսական բովանդակությունը չհաստատող փաստաթղթերի դեպքում ծախսը գործնականում դառնում է վիճարկելի, հետևաբար նաև՝ հարկի նվազեցման տեսանկյունից ռիսկային։
Փաստաթղթավորման խախտման լրացուցիչ ռիսկը
Փաստաթղթավորման ռիսկը միայն ծախսի վիճարկմամբ չի սահմանափակվում։ Եթե բիզնեսը ձեռք է բերում ապրանքներ առանց օրենքով պահանջվող հաշվարկային փաստաթղթերի, կարող է առաջանալ ոչ միայն հարկի նվազեցման իրավունքի խնդիր, այլ նաև տուգանքի ռիսկ։ Այդ պատճառով փաստաթղթավորման ամբողջականությունը պետք է դիտել ոչ միայն հաշվապահական կարգապահության, այլ նաև ուղղակի հարկային պաշտպանության տեսանկյունից։
Եռամսյակի փակման գործնական ստուգաթերթ
Յուրաքանչյուր եռամսյակի վերջում նպատակահարմար է ստուգել հետևյալը.
- եկամուտների և գործունեությունների ճիշտ դասակարգումը,
- որ դեպքերում է գործում ծախսային նվազեցումը և որ դեպքերում՝ ոչ,
- թույլատրելի ծախսերի ամբողջականությունն ու փաստաթղթային հիմքը,
- բազմագործունեության դեպքում առանձնացված հաշվառման առկայությունը,
- անհրաժեշտության դեպքում՝ վարչական և իրացման ծախսերի տեսակարար կշռով բաշխումը,
- նվազագույն շեմի պարտադիր ստուգումը,
- հետագա ժամանակաշրջան տեղափոխվող չօգտագործված նվազեցման մնացորդը, եթե այդպիսին կա,
- հաշվարկի ներկայացման և հարկի վճարման վերջնաժամկետը։
Կարևոր ժամկետ
Օրենսգրքի գործող կարգավորումներով շրջանառության հարկի հաշվարկը ներկայացվում է, իսկ վճարման ենթակա հարկը վճարվում է մինչև հաշվետու ժամանակաշրջանին հաջորդող ամսվա 20-ը ներառյալ
Ռիսկեր, եթե հաշվարկը սխալ կառուցվի
Սխալ կառուցված հաշվարկը բիզնեսի համար սովորաբար առաջացնում է հետևյալ ռիսկերը.
- սխալ դրույքաչափի կիրառում,
- չթույլատրված ծախսերի հաշվառում,
- թույլատրելի ծախսերի կորստի ռիսկ՝ թերի փաստաթղթավորման պատճառով,
- նվազագույն շեմի անտեսում,
- հանրային սննդի հատուկ կանոնների սխալ կիրառում,
- տարբեր գործունեությունների ծախսերի խառնված հաշվառում,
- հետագա ճշտումների, հավելյալ պարտավորությունների կամ վեճերի ռիսկ։
Իրավական հիմք և նշում
Մաս 2-ը պատրաստվել է ՀՀ հարկային օրենսգրքի շրջանառության հարկին վերաբերող՝ մասնավորապես 258–262-րդ հոդվածների և դրանց հետ անմիջականորեն կապված դրույթների հիման վրա, կիրառելի խմբագրությամբ՝ 01.03.2026-ի դրությամբ։
Հաճախ տրվող հարցեր
Եթե շատ ծախսեր ունեմ, հնարավո՞ր է շրջանառության հարկ ընդհանրապես չվճարեմ։
Ո՛չ։ Նույնիսկ եթե թույլատրելի ծախսերը մեծ են, վճարման ենթակա հարկը չի կարող նվազել օրենքով սահմանված նվազագույն շեմից ցածր։ Օրինակ՝ առևտրի դեպքում գործում է 1%, արտադրության դեպքում՝ 3%, հանրային սննդի դեպքում՝ 3.5% նվազագույն շեմը։
Որ ծախսերը հնարավոր չէ նվազեցնել շրջանառության հարկից։
Շրջանառության հարկից, մասնավորապես, չեն նվազեցվում հիմնական միջոցների ձեռքբերման ծախսերը, ամորտիզացիան, գործուղման և ներկայացուցչական ծախսերը։ Սա այն հատվածներից է, որտեղ շահութահարկի ընդհանուր տրամաբանությունը չի կարելի ավտոմատ տեղափոխել շրջանառության հարկի հաշվարկի վրա։
Ի՞նչ փաստաթուղթ է պետք, որպեսզի ծախսը պաշտպանելի լինի։
Ծախսի համար անհրաժեշտ են օրենքով ընդունելի հաշվարկային փաստաթղթեր՝ օրինակ հարկային հաշիվ, հաշիվ-ապրանքագիր կամ այլ համապատասխան սկզբնաղբյուր փաստաթուղթ, ինչպես նաև վճարման և, անհրաժեշտության դեպքում, ընդունման հիմքերը։ Գործնական ստուգման 3 հարցերն են՝ կապ գործունեության հետ, պատշաճ փաստաթուղթ, ճիշտ վերագրում տվյալ գործունեությանը։
Ի՞նչ է լինում, եթե այս եռամսյակում ծախսերս ավելի շատ են, քան շրջանառությունս։
Չօգտագործված ծախսային նվազեցումը կարող է տեղափոխվել հետագա հաշվետու ժամանակաշրջաններ՝ նույն գործունեության համապատասխան շրջանակում։ Սակայն պետք է հիշել, որ նվազագույն շեմը միևնույն է գործում է, և մեկ կատեգորիայի չօգտագործված նվազեցումը չի կարելի ազատորեն օգտագործել մեկ այլ կատեգորիայի նկատմամբ։
Եթե և՛ առևտուր եմ անում, և՛ ծառայություն եմ մատուցում, ինչպե՞ս պետք է բաշխեմ ընդհանուր ծախսերը։
Այդ դեպքում պետք է վարել առանձնացված հաշվառում։ Եթե վարչական և իրացման ծախսերի առանձնացված հաշվառում վարելը հնարավոր չէ, դրանք բաշխվում են տեսակարար կշռի մեթոդով՝ ըստ յուրաքանչյուր գործունեությունից ստացված եկամտի հարաբերակցության։
Contact us at the Fincore Consulting LLC office or submit a business inquiry online.
Եթե ցանկանում եք գնահատել Ձեր գործունեության
եկամուտների ճիշտ դասակարգումը, հարկային ռիսկերը, հարկային ռեժիմի ընտրության ռազմավարական տարբերակը, ապա կարող եք կապ հաստատել մեզ հետ