Մաս 1. Շրջանառության հարկի համակարգը ՀՀ-ում․ ինչ է փոխվել 2025 թվականից
- 21.03.2026
- Posted by: admin
- Category: Հարկեր
Նշում․ Այս նյութը ընդհանուր տեղեկատվական բնույթ ունի և չի հանդիսանում անհատական հարկային կամ իրավաբանական խորհրդատվություն։ Կոնկրետ իրավիճակներում անհրաժեշտ է առանձին փաստերի և փաստաթղթերի հիման վրա մասնագիտական գնահատում։
Այս հոդվածում ներկայացվում է 2025 թվականից գործող փոփոխությունների ընդհանուր կառուցվածքը՝ ով կարող է կիրառել շրջանառության հարկի ռեժիմը, ովքեր այլևս չեն կարող, ինչպես են փոխվել դրույքաչափերը և ինչու են ավելի կարևոր դարձել դասակարգումը, հաշվառումը և փաստաթղթավորումը։ Հաշվարկի տրամաբանությունը, ծախսերի նվազեցման գործնական կիրառումը, փաստաթղթավորման նվազագույն փաթեթը և օրինակները ներկայացված են Մաս 2-ում։
Շրջանառության հարկի էությունը
Շրջանառության հարկը հատուկ հարկային համակարգ է, որը ռեզիդենտ առևտրային կազմակերպությունների համար փոխարինում է ավելացված արժեքի հարկին և (կամ) շահութահարկին, իսկ անհատ ձեռնարկատերերի համար՝ միայն ավելացված արժեքի հարկին։ Այդ պատճառով այս ռեժիմի ընտրությունը կամ կորուստը միայն դրույքաչափի հարց չէ․ այն փոխում է նաև բիզնեսի ընդհանուր հարկային կառուցվածքը։
Կարճ ամփոփում
- Շրջանառության հարկի ռեժիմում մնալու հիմնական շեմն է՝ նախորդ հարկային տարվա ընթացքում գործունեության բոլոր տեսակների մասով 115 մլն դրամ իրացման շրջանառությունը (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 254, մաս 2)։
- Շեմի գերազանցման դեպքում շրջանառության հարկ վճարողի կարգավիճակը սովորաբար դադարում է գերազանցման պահից մինչև տարվա վերջ, սակայն հանրային սննդի ոլորտում կարող են գործել հատուկ հայտարարության հետ կապված բացառություններ (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 254, մաս 6-7, հոդ. 255)։
- 2025 թվականից դրույքաչափերը այլևս միատեսակ չեն․ տարբեր գործունեությունների համար գործում են տարբեր դրույքաչափեր, իսկ որոշ խմբերում՝ նաև ծախսերի հաշվին նվազեցում և նվազագույն շեմ (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 258, մաս 1-5)։
- Մի շարք գործունեություններ այլևս չեն կարող կիրառել այս ռեժիմը, այդ թվում՝ որոշ ֆինանսական, մասնագիտական, խորհրդատվական և աշխատուժի տրամադրման գործունեություններ (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 254, մաս 3)։
- Հանրային սննդի ոլորտում գործունեություն իրականացնելու համար հատուկ հայտարարություն ներկայացրած շրջանառության հարկ վճարողների դեպքում 20% դրույքաչափը կիրառվում է միայն տնտեսական գործունեության դասակարգչի «Հանրային սննդի կազմակերպում» հատվածում չներառվող՝ (ա) այլ ակտիվների օտարումից և (բ) այլ գործունեությունից ստացվող եկամուտների նկատմամբ (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 258, մաս 1, աղյուսակի 7-րդ կետ)։
- 2025 թվականից ավելի զգայուն են դարձել նաև հաշվառման և փաստաթղթավորման պահանջները, այդ թվում՝ ապրանքային շարժի և ուղեկցող փաստաթղթերի հետ կապված հարցերը։
Ի՞նչ է փոխվել
Շրջանառության հարկի ռեժիմը 2025 թվականից բիզնեսի համար պահանջում է ոչ միայն շեմի ստուգում, այլ նաև ավելի ճշգրիտ դասակարգում և ավելի կարգապահ հաշվառում։ Եթե նախկինում շատ ընկերություններ հարցին մոտենում էին հիմնականում մեկ չափանիշով՝ ընդհանուր շրջանառություն, ապա այժմ միայն դա բավարար չէ։ Նույն հարկ վճարողի տարբեր եկամուտների նկատմամբ կարող են գործել տարբեր դրույքաչափեր, տարբեր նվազեցման կանոններ և տարբեր ռիսկեր։
Գործնական իմաստով սա նշանակում է, որ ռեժիմի ճիշտ կիրառման համար պետք է միաժամանակ ստուգել՝
- արդյոք առկա է ռեժիմը կիրառելու իրավասություն,
- ինչ գործունեություններ և եկամուտներ կան նույն հարկ վճարողի ներսում,
- կա՞ արդյոք ծախսերի հաշվին նվազեցման հնարավորություն,
- և գործում են արդյոք հատուկ բացառություններ կամ լրացուցիչ հայտարարության պահանջներ։
Այդ պատճառով առաջին հարցը, որ բիզնեսը պետք է լուծի, հետևյալն է՝ արդյոք ինքն ընդհանրապես կարող է գործել այս ռեժիմում, թե ոչ։
Ովքեր կարող են համարվել շրջանառության հարկ վճարողներ
Ընդհանուր կանոն
ՀՀ հարկային օրենսգրքի համաձայն շրջանառության հարկ վճարող կարող են համարվել ռեզիդենտ առևտրային կազմակերպությունները և անհատ ձեռնարկատերերը, եթե նախորդ հարկային տարվա ընթացքում գործունեության բոլոր տեսակների մասով իրացման շրջանառությունը չի գերազանցել 115 մլն դրամը և ներկայացվել է հարկային մարմնի հաստատած ձևով համապատասխան հայտարարությունը։ Օրենսգիրքը նախատեսում է նաև այն դեպքերը, երբ հայտարարությունը ներկայացվում է տարվա սկզբին, պետական գրանցումից կամ հաշվառումից հետո, միկրոձեռնարկատիրության ռեժիմից դուրս գալուց հետո, գործունեությունը վերսկսելու դեպքում կամ կրկին հաշվառվելու որոշ իրավիճակներում (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 254, մաս 1-2)։
20-օրյա հայտարարության պարտականությունը
Եթե շեմը գերազանցելու, փոխկապակցված ճանաչվելու կամ այլ իրավական հիմքով հարկ վճարողը դադարում է համարվել շրջանառության հարկ վճարող, առաջանում է հարկային մարմնին օրենքով սահմանված ժամկետում՝ 20 օրվա ընթացքում, համապատասխան հայտարարություն ներկայացնելու պարտականություն (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 255, մաս 2)։ Սա գործնականում այն կետերից է, որտեղ ուշ արձագանքը կարող է բերել սխալ հարկային ռեժիմի կիրառման, հետագա ճշտումների և լրացուցիչ ռիսկերի։
Կարևոր բացառություն
Այս ընդհանուր կանոնը բոլոր դեպքերում նույն կերպ չի գործում։ Շեմի գերազանցումը միշտ չէ, որ նույն հետևանքն ունի բոլոր հարկ վճարողների համար։ Հենց այստեղ է պետք առանձին ուշադրություն դարձնել հանրային սննդի ոլորտին։
Հանրային սննդի ոլորտի հատուկ կարգավորում
Հանրային սննդի ոլորտում գործունեություն իրականացնողների համար օրենսգիրքը նախատեսում է առանձին կարգավորում, որի շրջանակում որոշ դեպքերում հնարավոր է շարունակել համարվել շրջանառության հարկ վճարող՝ սահմանված ժամկետում հատուկ հայտարարություն ներկայացնելու պայմանով։ Այսինքն՝ հանրային սննդի ոլորտում միայն 115 մլն դրամ շեմը ստուգելը բավարար չէ։ Պետք է նաև ստուգել՝ գործո՞ւմ է արդյոք հատուկ հայտարարության տրամաբանությունը, և պահպանվե՞լ են արդյոք դրա ժամկետները (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 254, մաս 6-8, հոդ. 255)։
Գործնական հետևություն
Մինչև եզրակացնելը, որ կազմակերպությունը կամ անհատ ձեռնարկատերը կարող է մնալ այս ռեժիմում, նպատակահարմար է առանձին ստուգել՝
1. նախորդ տարվա իրացման շրջանառությունը՝ բոլոր գործունեությունների մասով,
2. գործունեության ճիշտ դասակարգումը,
3. կա՞ արդյոք հատուկ հայտարարության ներկայացման անհրաժեշտություն։
Ովքեր չեն կարող համարվել շրջանառության հարկ վճարողներ
Եթե առաջին փուլում բիզնեսը պարզում է, որ շեմային պայմանը կարող է պահպանված լինել, հաջորդ առանցքային հարցը հետևյալն է՝ արդյոք ինքը մտնում է օրենքով բացառված հարկ վճարողների կամ գործունեությունների շրջանակի մեջ։ Այստեղ կարևոր է չխառնել բառացի օրենսդրական սահմանափակումը և դրա գործնական ընթերցումը։
Ֆինանսական և հարակից ոլորտներ
Օրենսգիրքը շրջանառության հարկի ռեժիմից դուրս է դնում, մասնավորապես՝
- բանկերին,
- վարկային կազմակերպություններին,
- ապահովագրական ընկերություններին, ապահովագրական գործակալներին և ապահովագրական բրոկերներին,
- ներդրումային ընկերություններին, արժեթղթերի շուկայի մասնագիտացված մասնակիցներին, ներդրումային ֆոնդերին և ֆոնդերի կառավարիչներին,
- գրավատներին, արտարժույթի առք ու վաճառքի գործունեություն իրականացնող անձանց և վճարահաշվարկային կազմակերպություններին,
- «Կրիպտոակտիվների մասին» օրենքով սահմանված կրիպտոակտիվներով ծառայություն մատուցող անձանց (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 254, մաս 3, կետ 3)։
Խաղային գործունեություն
Շրջանառության հարկի ռեժիմը չի կարող կիրառվել նաև
- խաղատների,
- շահումով խաղերի,
- տոտալիզատորի, ինտերնետ տոտալիզատորի և
- վիճակախաղերի կազմակերպման գործունեության նկատմամբ (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 254, մաս 3, կետ 3)։
Մասնագիտական, խորհրդատվական և աշխատուժի տրամադրման որոշ գործունեություններ
Օրենսգիրքը բացառում է նաև՝
- նոտարներին,
- աուդիտորական կազմակերպություններին,
- փաստաբանական ծառայություն մատուցողներին,
- տնտեսական գործունեության տեսակների դասակարգչի M բաժնի 69 և 70 խմբերում, ինչպես նաև N բաժնի 78.2 և 78.3 խմբերում ներառվող գործունեությունները (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 254, մաս 3, կետ 3 և 3.1)։
Դասակարգչային հղումների գործնական ընթերցմամբ այստեղ կարող են հայտնվել, օրինակ, իրավաբանական և հաշվապահական գործունեության, կառավարման հարցերով խորհրդատվության, ինչպես նաև ժամանակավոր աշխատուժով ապահովման և աշխատուժով ապահովման այլ գործունեությունների որոշ դեպքեր։ Սակայն սա արդեն գործնական ընթերցում է, ոչ թե օրենքի բառացի արտահայտությունը։ Գործունեության կոմերցիոն նկարագրությունը ինքնին բավարար չէ իրավական որակավորման համար․ կոնկրետ գործունեության որակավորումը պետք է գնահատել առանձին՝ փաստացի գործունեության բովանդակության հիման վրա։
Փոխկապակցված անձինք և որոշ պայմանագրային կառուցվածքներ
Շրջանառության հարկի ռեժիմից դուրս կարող են մնալ նաև՝
- Օրենսգրքի 30-րդ հոդվածի 1-ին մասի իմաստով փոխկապակցված համարվող կազմակերպություններն ու անհատ ձեռնարկատերերը՝ բացառությամբ օրենքով նախատեսված հատուկ դեպքերի,
- Օրենսգրքի 30-րդ հոդվածի 2-րդ մասի իմաստով փոխկապակցված համարվող կազմակերպություններն ու անհատ ձեռնարկատերերը, եթե համապատասխան իրացման շրջանառությունների հանրագումարը գերազանցում է 115 մլն դրամը,
- Օրենսգրքի 31-րդ հոդվածով սահմանված համատեղ գործունեության, կոմիսիայի կամ գործակալի անունից հանդես գալու պայման նախատեսող որոշ պայմանագրային կառուցվածքների կողմերը (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 254, մաս 3, կետ 5-7)։
Գործնական սխալը հաճախ այստեղ է կատարվում․ բիզնեսը գնահատում է միայն իր առանձին իրավաբանական անձը կամ ԱՁ-ն, բայց չի ստուգում փոխկապակցվածության կամ պայմանագրային կառուցվածքի ազդեցությունը ամբողջ ռեժիմի վրա։
Դրույքաչափերի կառուցվածքը՝ գործնական քարտեզ
Եթե բիզնեսը կարող է գործել շրջանառության հարկի ռեժիմում, հաջորդ առանցքային հարցը արդեն հաշվարկման տրամաբանությունն է։ Եվ այստեղ 2025 թվականից փոփոխության հիմնական իմաստն այն է, որ դրույքաչափերը այլևս միատեսակ չեն։ Որոշ դեպքերում հարկը հաշվարկվում է միայն համապատասխան դրույքաչափով, իսկ որոշ դեպքերում գործում է նաև ծախսերի հաշվին նվազեցման և նվազագույն շեմի համակցությունը (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 258, մաս 1-5)։
| Եկամտի կամ գործունեության տեսակը | Հիմնական դրույքաչափ | Նվազեցման առավելագույն տոկոս | Նվազագույն շեմ |
|---|---|---|---|
| Առևտրական գործունեություն | 10% | 9.5% | 1% |
| Կառավարության սահմանած ցանկում ներառված երկրորդային հումքի առևտուր | 5% | — | — |
| Խմբագրությունների կողմից թերթերի օտարումից եկամուտներ | 1.5% | — | — |
| Արտադրական գործունեություն | 7% | 5% | 3% |
| Վարձակալական վճար, տոկոս, ռոյալթի | 10% | — | — |
| Հանրային սննդի ոլորտում իրականացվող գործունեություն | 12% | 9% | 3.5% |
| Հանրային սննդի ոլորտում հատուկ հայտարարություն ներկայացրած հարկ վճարողների՝ դասակարգչի «Հանրային սննդի կազմակերպում» հատվածում չներառվող այլ ակտիվների օտարումից և այլ գործունեությունից ստացվող եկամուտներ | 20% | — | — |
| Բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտի որոշ գործունեություններ | 1% | — | — |
| Այլ ակտիվների, այդ թվում՝ անշարժ գույքի օտարումից եկամուտներ | 10% | — | — |
| Այլ գործունեությունից ստացվող եկամուտներ | 10% | 6% | 4.5% |
Ծախսերով նվազեցման մեխանիզմը՝ ինչու է այն կարևոր
Դրույքաչափերի տարբերակված կառուցվածքը ինքնին դեռ ամբողջ պատկերը չի տալիս։ Մի շարք գործունեությունների դեպքում հարկը որոշվում է ոչ միայն հիմնական դրույքաչափով, այլ նաև ծախսերի հաշվին նվազեցման և նվազագույն շեմի համակցությամբ։ Սա վերաբերում է հատկապես առևտրի, արտադրության, հանրային սննդի և «այլ գործունեությունից ստացվող եկամուտների» որոշ դեպքերին (ՀՀ հարկային օրենսգիրք, հոդ. 258, մաս 2-7, հոդ. 260)։
Գործնական իմաստով սա նշանակում է հետևյալը․ նույնիսկ եթե բիզնեսն ունի բարձր թույլատրելի ծախսեր, վճարման ենթակա հարկը չի կարող նվազել օրենքով սահմանված նվազագույն մակարդակից ցածր։ Հետևաբար, շրջանառության հարկի ռեժիմի ճիշտ կիրառումը 2025 թվականից ավելի կախված է դարձել ոչ միայն շրջանառությունից, այլ նաև՝
- ճիշտ դասակարգումից,
- պատշաճ փաստաթղթավորումից,
- ծախսերի վերահսկվող հաշվառումից,
- և բազմագործունեության դեպքում՝ առանձնացված հաշվառումից։
Այսպիսով, փոփոխությունը միայն օրենքի տեքստի փոփոխություն չէ։ Այն փոխում է նաև բիզնեսի ներքին հաշվառման, վերահսկման և փաստաթղթավորման պահանջները։
Բիզնեսի համար գործնական ազդեցությունը
- Գործունեության սխալ դասակարգումը կարող է բերել սխալ դրույքաչափի կիրառման կամ ծախսերի հաշվին նվազեցման իրավունքի կորստի։
- Ռեժիմից դուրս գալու կամ հատուկ հայտարարություն ներկայացնելու պահի ուշ վերահսկումը հատկապես վտանգավոր է շեմին մոտ աշխատող բիզնեսների համար։
- Բացառությունների սխալ ընթերցումը հատկապես զգայուն է հանրային սննդի, փոխկապակցված անձանց և մասնագիտական ծառայությունների ոլորտներում։
- Փաստաթղթավորման թերի լինելը թուլացնում է նաև ծախսերի հաշվին նվազեցման գործնական կիրառելիությունը։
Ինչ պետք է վերանայել հիմա
Եթե բիզնեսը ցանկանում է ոչ միայն հասկանալ փոփոխությունը, այլ նաև նվազեցնել գործնական ռիսկը, նպատակահարմար է վերանայել առնվազն հետևյալ հարցերը՝
- գործունեության բոլոր ուղղությունների իրավական դասակարգումը,
- արդյոք կազմակերպությունը կամ անհատ ձեռնարկատերը գտնվում է օրենսգրքով բացառված կատեգորիաների մեջ,
- եկամուտների քարտեզը՝ ըստ կիրառելի դրույքաչափերի և ծախսերի հաշվին նվազեցման հնարավորության,
- ներքին ընթացակարգերը՝ շեմի վերահսկման, հայտարարությունների ժամկետների, եռամսյակային հաշվարկի և փաստաթղթերի ամբողջականության համար։
Ռիսկեր, եթե փոփոխությունները անտեսվեն
Եթե բիզնեսը շարունակի աշխատել հին տրամաբանությամբ, կարող են առաջանալ հետևյալ ռիսկերը՝
- սխալ հարկային ռեժիմի կիրառում,
- սխալ դրույքաչափով հաշվարկ,
- ծախսերի նվազեցման իրավունքի կորուստ,
- ռեժիմից դուրս գալու կամ հատուկ հայտարարության պահի ուշ արձագանք,
- հետագա հարկային ճշտումների կամ վեճերի ռիսկ։
2025 թվականից շրջանառության հարկի ռեժիմի սխալ կիրառման հիմնական վտանգը միայն ավելի բարձր հարկը չէ։ Ռիսկը նաև սխալ դասակարգումն է, թերի փաստաթղթավորումը և այն պահի ուշ վերահսկումը, երբ պետք է փոխվի հարկային վարքագիծը կամ ներկայացվի համապատասխան հայտարարություն։
Անցում դեպի Մաս 2
Մաս 2-ում մանրամասն ներկայացվում է, թե ինչպես է հարկը գործնականում հաշվարկվում և ինչ փաստաթղթային հիմք է անհրաժեշտ նվազեցումները կիրառելու համար։
- Ինչպես է հաշվարկվում շրջանառության հարկը
- Որ ծախսերն են նվազեցնում հարկը
- Երբ է գործում նվազագույն շեմը
- Ինչ փաստաթղթային փաթեթ է անհրաժեշտ
Իրավական հիմք և նշում
Հոդվածը պատրաստվել է ՀՀ հարկային օրենսգրքի շրջանառության հարկին վերաբերող՝ մասնավորապես 253–262-րդ հոդվածների և դրանց հետ անմիջականորեն կապված դրույթների հիման վրա՝ 01.03.2026-ի դրությամբ կիրառելի խմբագրությամբ։
Հաճախ տրվող հարցեր
Ո՞րն է շրջանառության հարկի ռեժիմում մնալու հիմնական շեմը։
Շրջանառության հարկի ռեժիմում մնալու հիմնական շեմը նախորդ հարկային տարվա ընթացքում գործունեության բոլոր տեսակների մասով 115 մլն դրամ իրացման շրջանառությունն է։
Ի՞նչ է լինում, եթե շեմը գերազանցվում է տարվա ընթացքում։
Շեմի գերազանցման դեպքում հարկ վճարողը սովորաբար դադարում է համարվել շրջանառության հարկ վճարող, և առաջանում է հարկային մարմնին 20-օրյա ժամկետում հայտարարություն ներկայացնելու պարտականություն։ Սա այն կետերից է, որտեղ ուշ արձագանքը կարող է բերել սխալ հարկային ռեժիմի կիրառման ռիսկի։
Կարո՞ղ է հանրային սննդի օբյեկտը շարունակել աշխատել շրջանառության հարկով շեմը գերազանցելուց հետո։
Այո՛, հանրային սննդի ոլորտում գործում է հատուկ կարգավորում, որի շրջանակում որոշ դեպքերում հնարավոր է շարունակել գործել շրջանառության հարկի ռեժիմում, եթե օրենքով սահմանված ժամկետում ներկայացվում է համապատասխան հատուկ հայտարարությունը։
Ո՞ր ծառայություններն այլևս չեն կարող աշխատել այս ռեժիմով։
2025-ից շրջանառության հարկի ռեժիմը չի կիրառվում որոշ մասնագիտական, խորհրդատվական և աշխատուժի տրամադրման գործունեությունների նկատմամբ, մասնավորապես՝ M 69, 70 և N 78.2, 78.3 խմբերի շրջանակում։ Գործնականում այստեղ կարող են հայտնվել իրավաբանական, հաշվապահական, կառավարման հարցերով խորհրդատվական և որոշ աշխատուժով ապահովման ծառայություններ։
Ինչպե՞ս է փոխկապակցվածությունը ազդում հարկային ռեժիմի վրա։
Եթե հարկային մարմինը անձանց ճանաչում է փոխկապակցված, և նրանց համապատասխան իրացման շրջանառությունների հանրագումարը գերազանցում է 115 մլն դրամը, նրանք կարող են դուրս մնալ շրջանառության հարկի ռեժիմից։ Այստեղ կարևոր է տարբերել ավտոմատ և հարկային մարմնի որոշմամբ ճանաչվող փոխկապակցվածությունը։